काठमाडौं ,असोज १- दक्षिण एशियामा पछिल्ला दुई वर्षमा नयाँ पुस्ताको विद्रोहले राजनीति हल्लाएको छ। नेपालमा २०२५ मा र बंगलादेशमा २०२४ मा भड्किएका Gen Z आन्दोलन ले शासन प्रणालीमाथि गहिरो प्रश्न उठाएका छन्। डिजिटल पुस्ता भनेर चिनिने यस पुस्ताले देखाएको ऊर्जा, संगठन र असन्तुष्टि अब केवल देशभित्र सीमित नभई क्षेत्रीय र वैश्विक सन्दर्भमा पनि चर्चा पाउन थालेको छ। तर, यी दुई आन्दोलनबीच कतिपय समानता भए पनि तिनका कारण, स्वरूप र परिणाम भने फरक–फरक देखिन्छन्।
नेपालमा भड्किएको आन्दोलनको जरा लामो समयदेखि जमेको असन्तुष्टिमा थियो। राजनीतिक अस्थिरता, भ्रष्ट्राचार, नेताको अकर्मण्यता, बेरोजगारी र सामाजिक सञ्जाल बन्द गर्ने सरकारी कदमले युवापुस्तालाई आक्रोशित बनायो। माइतीघर मण्डलासहित मुलुकका प्रमुख शहरमा हजारौं युवाहरू सडकमा उत्रिए। सरकारले दमन गरेर आवाज दबाउने प्रयास गर्यो, तर आन्दोलन झन् चर्कँदै गयो। खासगरी सामाजिक सञ्जाल बन्द भएपछि पनि युवाहरूले हार मानेनन्। उनीहरूले Discord जस्ता डिजिटल माध्यम प्रयोग गरेर वैकल्पिक नेतृत्व चयनको अभ्यास सुरु गरे। यसलाई धेरैले नेपालको राजनीतिक इतिहासमै पहिलो पटक देखिएको डिजिटल लोकतन्त्र को प्रयोगका रूपमा व्याख्या गरे। अन्ततः तीव्र दबाबका कारण तत्कालीन प्रधानमन्त्रीले राजीनामा दिनुपर्यो र अन्तरिम सरकार गठन भयो।
बंगलादेशमा भने परिस्थिति केही फरक थियो। २०२४ मा सुरु भएको आन्दोलनलाई ‘July Revolution’ वा Gen Z Revolution नाम दिइयो। यहाँको मुख्य मुद्दा बेरोजगारी, नेतृत्व संकट र बढ्दो आर्थिक कठिनाइ थियो। लामो समयदेखि एउटै राजनीतिक नेतृत्वले देशलाई सम्हालिरहेको अवस्थामा नयाँ पुस्ताले आफ्नो आवाज सुन्न माग गर्दै सडकमा उत्रिन थाले। विद्यार्थी र युवाको व्यापक सहभागितासहित आन्दोलन बढ्दै जाँदा देशको शासन प्रणालीमै प्रश्न उठ्यो। यद्यपि, तत्कालीन समयमा ठोस राजनीतिक परिवर्तन भने भएन। आन्दोलनले प्रणालीलाई हल्लाए पनि सत्ता परिवर्तन वा प्रधानमन्त्रीको राजीनामासम्म पुग्न सकेन।
यी दुवै आन्दोलनबीचको पहिलो समानता नेतृत्वमा युवाको अग्रसरता हो। नेपाल र बंगलादेश दुवैमा विद्यार्थी र Gen Z पुस्ता आन्दोलनको मेरुदण्ड बने। सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल माध्यमको प्रयोग पनि साझा पक्ष हो। नेपालमा TikTok, Twitter/X र Discord प्रमुख बने भने बंगलादेशमा पनि फेसबुक र ट्विटरमार्फत आन्दोलनलाई विस्तार दिइयो। दुवै मुलुकमा सडक प्रदर्शन र अनलाइन अभियानलाई संयोजन गरेर दबाब सिर्जना गरिएको देखियो।
राजनीतिक व्यवस्थाप्रति असन्तुष्टि दुवै आन्दोलनको अर्को साझा आधार हो। नेपालमा नेताहरूको अकर्मण्यता र भ्रष्टाचारले युवालाई निराश बनाएको थियो भने बंगलादेशमा नेतृत्व संकट र बेरोजगारीले असन्तुष्टि बढाएको थियो। दुवै मुलुकका युवाले भविष्य सुरक्षित नभएको, आफ्ना आवाज सुन्ने कोही नभएको र शासन प्रणाली निष्प्रभावी भएको महसुस गरे। त्यसैले उनीहरूको आन्दोलन केवल आंशिक सुधारका लागि नभई संरचनात्मक परिवर्तनका मागमा आधारित देखिन्छ।
तर, यी आन्दोलनबीच उल्लेख्य भिन्नता पनि छन्। नेपालमा आन्दोलनलाई निर्णायक मोड दिने घटना सामाजिक सञ्जाल बन्द गर्नु थियो। जब सरकारले अभिव्यक्तिको स्वतन्त्रता नियन्त्रण गर्न खोज्यो, त्यतिबेला युवाले अझै शक्तिशाली रूपमा प्रतिरोध गरे। यो आन्दोलन डिजिटल प्रयोगकै कारण नयाँ किसिमले व्याख्या गरियो। अनलाइनमै वैकल्पिक नेतृत्व चयन गर्ने अभ्यास विश्वमै दुर्लभ उदाहरण मानिन्छ। बंगलादेशमा भने आन्दोलन अझै परम्परागत स्वरूपको थियो, जहाँ सडकमा विद्यार्थीहरूको भौतिक सक्रियता बढी देखियो।
परिणामका हिसाबले पनि फरक प्रष्ट देखिन्छ। नेपालमा आन्दोलनको प्रत्यक्ष नतिजा तत्कालीन प्रधानमन्त्रीको राजीनामा र अन्तरिम सरकारको गठनका रूपमा देखा पर्यो। यसले आन्दोलनको सफलताको प्रत्यक्ष प्रमाण प्रस्तुत गर्यो। बंगलादेशमा भने आन्दोलनले शासनलाई चुनौती त दियो तर तत्काल ठोस राजनीतिक परिणाम ल्याउन सकेन। सत्ता परिवर्तन नभए पनि आन्दोलनले नयाँ पुस्ताको असन्तुष्टि राष्ट्रिय बहसको केन्द्रमा पुर्यायो।
अन्तर्राष्ट्रिय ध्यानको हिसाबले पनि भिन्नता पाइन्छ। नेपालमा डिजिटल लोकतन्त्रको प्रयोगले अन्तर्राष्ट्रिय मिडियाको ध्यान आकर्षित गर्यो। Discord प्रयोग गरेर नेतृत्व छनोट गर्ने अभ्यासलाई विश्वका प्रमुख समाचार माध्यमले विशेष गरी प्राविधिक प्रयोगका दृष्टिले नयाँ प्रयोगका रूपमा उल्लेख गरे। बंगलादेशको आन्दोलनलाई भने परम्परागत विद्यार्थी विद्रोहकै निरन्तरता भनेर बढी व्याख्या गरियो।
यी समानता र भिन्नताबाट एउटा कुरा स्पष्ट हुन्छ—दुवै आन्दोलनले नयाँ पुस्ताको आवाजलाई अगाडि ल्याएको छ। नेपालले डिजिटल लोकतन्त्रको अभ्यास गर्दै नयाँ ढाँचाको संकेत देखायो भने बंगलादेशले परम्परागत विद्यार्थी आन्दोलनलाई निरन्तरता दियो। तर दुवै आन्दोलनको साझा संदेश एउटै छ : अब युवाले आफ्नो भविष्य आफैं तय गर्ने बाटो रोजेका छन्।
विशेषज्ञहरूको भनाइमा, नेपाल र बंगलादेशका यी आन्दोलनहरू केवल अस्थायी विद्रोह होइनन्। यी पुस्ताले ल्याएको जागरणले दक्षिण एशियाली राजनीति र समाजलाई दीर्घकालीन रूपमा बदल्ने क्षमता बोकेको छ। युवाले उठाएका मागहरू—पारदर्शिता, जवाफदेहिता, रोजगारी, अवसर र भविष्यको सुरक्षा—अब कुनै पनि सरकार वा नेताले बेवास्ता गर्न सक्दैनन्।
नेपालको माइतीघरमा उर्लिएको नारा होस् वा बंगलादेशका सडकमा गुञ्जिएको क्रान्तिको स्वर, दुवैले एउटै कुरा प्रस्ट पार्छन् : नयाँ पुस्ता मौन बस्नेवाला छैन। उनीहरूले सडकमा, सामाजिक सञ्जालमा र डिजिटल प्लेटफर्ममा आफ्नो आवाज बुलन्द गर्दै परिवर्तनका लागि दबाब सिर्जना गर्नेछन्।
अन्ततः, नेपाल र बंगलादेशका Gen Z आन्दोलनबीच समानता र भिन्नता भए पनि दुवैले देखाएको साझा सन्देश एउटै छ—यो पुस्ता केवल दर्शक होइन, बरु भविष्यको निर्माणकर्ता हो। यसैले, आगामी वर्षहरूमा यी आन्दोलनहरू क्षेत्रीय राजनीति मात्र होइन, विश्वव्यापी परिवर्तनको उत्प्रेरक बन्ने अपेक्षा गरिएको छ।
